با شروع پاییز، بیماری‌های تنفسی دوباره بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند و یکی از مهم‌ترین آنها آنفلوآنزا است. برخلاف سرماخوردگی معمولی، آنفلوآنزا می‌تواند با شروع ناگهانی تب، بدن‌درد، خستگی شدید و سرفه همراه شود و در برخی افراد، به خصوص سالمندان، کودکان کم سن، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه ای، عوارض جدی ایجاد کند.
در ایران نیز ماه‌های شهریور و مهر معمولاً زمان مهمی برای برنامه ریزی واکسیناسیون آنفلوآنزا محسوب می‌شوند و با نزدیک شدن به فصل سرد، توجه به راه‌های پیشگیری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بر اساس اطلاعات منتشرشده در شهریور و مهر ۱۴۰۵، روند تأمین واکسن آنفلوآنزا در کشور با تأخیر همراه بود، اما در روزهای پایانی شهریور نخستین محموله وارد چرخه توزیع شد. طبق گزارش منتشرشده در ۲ مهر ۱۴۰۵، حدود ۷۰۰ هزار دوز وارد کشور شده بود که نیمی از آن برای شبکه بهداشت و نیمی برای داروخانه‌ها در نظر گرفته شده بود.
در ادامه، آنفلوآنزا را از نگاه کاربردی بررسی می‌کنیم؛ از اینکه آنفلوآنزا چیست و چه علائمی دارد تا اینکه اگر امروز علائم آن را پیدا کردیم، چه کارهایی انجام دهیم، چه غذاهایی بخوریم و چه زمانی مراجعه به پزشک ضروری است.
آنفلوآنزا چیست؟
آنفلوآنزا یک بیماری عفونی و مسری دستگاه تنفسی است که توسط ویروس‌های آنفلوآنزا ایجاد می‌شود. این ویروس‌ها می‌توانند بینی، گلو و ریه‌ها را درگیر کنند و شدت بیماری از یک عفونت خفیف تا بیماری شدید و حتی عوارض خطرناک متغیر باشد.
آنفلوآنزا با سرماخوردگی یکسان نیست. سرماخوردگی معمولاً تدریجی‌تر شروع می‌شود و علائم آن اغلب خفیف تر است، در حالی که آنفلوآنزا می‌تواند در مدت کوتاهی فرد را از پا بیندازد.
یکی از ویژگی‌های شناخته شده آنفلوآنزا، شروع نسبتاً ناگهانی علائم است. ممکن است فرد صبح احساس خوبی داشته باشد اما در ادامه همان روز با تب، لرز، بدن‌درد، سردرد و ضعف قابل توجه مواجه شود.
وضعیت آنفلوآنزا در ایران در سال ۱۴۰۵
در پاییز ۱۴۰۵، ایران وارد دوره‌ای شده است که پیشگیری از بیماری‌های تنفسی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. با این حال، در زمان تهیه این مقاله، آمار عمومی و قابل اتکایی که بتوان بر اساس آن یک درصد مشخص از شیوع آنفلوآنزا در کل کشور اعلام کرد، در دسترس نیست؛ بنابراین نمی‌توان با اطمینان گفت که کشور در یک «موج سراسری» قرار دارد یا میزان ابتلا در همه استان‌ها یکسان است.
آنچه مشخص است، آماده سازی برای فصل آنفلوآنزا و واکسیناسیون در شهریور و مهر اهمیت دارد. معاونت بهداشت وزارت بهداشت برای سال ۱۴۰۵ تأمین ۱.۶ میلیون دوز واکسن را برای گروه‌های اولویت دار درخواست کرده بود. در نهایت، طبق گزارش‌های منتشرشده در اواخر شهریور، اولین محموله شامل حدود ۷۰۰ هزار دوز وارد کشور شد و قرار بود محموله‌های بیشتری نیز وارد شود.
در عین حال، قیمت واکسن و محدودیت توان خرید برای بسیاری از خانواده‌ها موضوع مهمی است. بنابراین پیشگیری از آنفلوآنزا نباید فقط به واکسن محدود شود و اقداماتی مانند تهویه مناسب، ماندن در خانه هنگام بیماری، شستن دست‌ها و کاهش تماس نزدیک با افراد بیمار نیز اهمیت زیادی دارند.
ویروس‌های آنفلوآنزا در سال‌های اخیر چه هستند؟
آنفلوآنزای فصلی توسط انواع مختلفی از ویروس‌های آنفلوآنزا ایجاد می‌شود. در انسان، ویروس‌های آنفلوآنزا A و B نقش اصلی را در بیماری فصلی دارند.
از زیرگروه‌های مهم آنفلوآنزا A می‌توان به H1N1 و H3N2 اشاره کرد. ویروس‌های آنفلوآنزا B نیز در گردش فصلی حضور دارند.
ویروس آنفلوآنزا دائماً تغییر می‌کند و به همین دلیل ترکیب واکسن آنفلوآنزا نیز هر سال بر اساس اطلاعات پایش جهانی به‌روزرسانی می‌شود. سازمان جهانی بهداشت در فوریه ۲۰۲۶ توصیه‌های مربوط به ترکیب واکسن فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نیمکره شمالی را منتشر کرده است و این توصیه‌ها بر اساس بررسی ویروس‌های در گردش و اطلاعات شبکه جهانی پایش آنفلوآنزا انجام می‌شود.
بنابراین، «واکسن آنفلوآنزای سال قبل» الزاماً جایگزین واکسن فصل جدید نیست.
علائم آنفلوآنزا چیست؟
علائم آنفلوآنزا معمولاً نسبتاً ناگهانی ظاهر می‌شوند. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:
تب یا احساس تب و لرز
سرفه
گلودرد
آبریزش یا گرفتگی بینی
سردرد
بدن‌درد و درد عضلات
خستگی و ضعف
احساس کوفتگی شدید
کاهش اشتها
در برخی افراد تهوع، استفراغ یا اسهال
البته همه افراد تمام این علائم را ندارند و حتی ممکن است فرد مبتلا تب واضح نداشته باشد. در کودکان، علائم گوارشی مانند تهوع و اسهال نیز می‌تواند بیشتر دیده شود.
یکی از تفاوت‌های مهم آنفلوآنزا با سرماخوردگی، شدت بدن درد و ضعف است. در آنفلوآنزا، خستگی و درد عضلات می‌تواند آن قدر محسوس باشد که فرد برای انجام فعالیت‌های معمول روزانه نیز مشکل داشته باشد.
تفاوت آنفلوآنزا با کرونا چیست؟
کرونا و آنفلوآنزا هر دو بیماری‌های ویروسی دستگاه تنفسی هستند و بسیاری از علائمشان شبیه یکدیگر است. به همین دلیل فقط با نگاه کردن به علائم همیشه نمی‌توان تشخیص داد که فرد به کدام بیماری مبتلا شده است.
با این حال چند تفاوت کلی وجود دارد:
🔎 مورد مقایسه
🤧 آنفلوآنزا
🦠 کرونا
عامل بیماری
ویروس آنفلوآنزا
ویروس SARS-CoV-2
شروع بیماری
اغلب ناگهانی‌تر شروع می‌شود
ممکن است تدریجی باشد
تب
شایع
شایع
بدن‌درد و کوفتگی
معمولاً محسوس‌تر است
ممکن است وجود داشته باشد
سرفه
شایع
شایع
گلودرد
شایع
شایع
آبریزش یا گرفتگی بینی
ممکن است وجود داشته باشد
ممکن است وجود داشته باشد
تغییر حس بویایی یا چشایی
کمتر شایع است
در برخی افراد دیده می‌شود
خستگی
شایع و گاهی قابل توجه
شایع
تشخیص قطعی
با آزمایش
با آزمایش
درمان ضدویروسی
برای افراد واجد شرایط، به‌خصوص گروه‌های پرخطر
برای افراد واجد شرایط، به‌خصوص گروه‌های پرخطر
نکته مهم این است که شباهت علائم زیاد است و در صورت نیاز، آزمایش و ارزیابی پزشکی می‌تواند به تشخیص دقیق‌تر کمک کند.
وضعیت کرونا در ایران؛ آیا دوباره با یک موج جدید روبه‌رو هستیم؟
بر اساس گزارش های وزارت بهداشت، افزایش موارد کووید-۱۹ در ایران از چند هفته قبل آغاز شده است. در اوایل شهریور، حدود ۸.۳ درصد مراجعانی که با علائم عفونت‌های تنفسی به مراکز درمانی مراجعه کرده بودند، از نظر کووید-۱۹ مثبت بودند. این میزان در هفته‌های بعد افزایش پیدا کرد و در آخرین گزارش منتشرشده به ۱۷.۴ درصد رسید.
همزمان، آنفلوآنزا نیز در کشور در حال گردش است. در آخرین گزارش وزارت بهداشت، حدود ۸۰.۷ درصد نمونه‌های آنفلوانزای شناسایی شده مربوط به نوع B بوده است. بنابراین در پاییز امسال، تنها با یک ویروس تنفسی مواجه نیستیم و کرونا و آنفلوآنزا می‌توانند همزمان در جامعه گردش داشته باشند.
البته باید توجه داشت که «درصد نمونه‌های مثبت» با «درصد کل مردم مبتلا» یکسان نیست. بسیاری از افراد اصلاً آزمایش نمی‌دهند و بنابراین آمار آزمایشگاهی نمی‌تواند تعداد واقعی تمام مبتلایان را نشان دهد. WHO نیز به همین محدودیت در آمارهای کرونا در سطح جهان اشاره می‌کند.
اگر امروز علائم آنفلوآنزا گرفتم، چه کار کنم؟
اگر امروز با تب، لرز، بدن‌درد، سرفه و ضعف ناگهانی مواجه شده‌اید، این مراحل می‌تواند کمک‌کننده باشد:
۱ . استراحت کنید.
بدن هنگام مقابله با عفونت به انرژی نیاز دارد. فعالیت شدید، ورزش سنگین و کم خوابی می‌تواند شرایط را سخت تر کند.
۲. مایعات کافی بنوشید
آب، سوپ، دوغ کم نمک، چای کم رنگ و سایر مایعات مناسب می‌توانند به جلوگیری از کم آبی کمک کنند.
اگر تب دارید یا اشتهایتان کم شده، نوشیدن مقدار کم مایعات در فواصل کوتاه می‌تواند راحت‌تر از نوشیدن حجم زیادی مایع در یک نوبت باشد.
۳ .تا حد امکان از دیگران فاصله بگیرید.
اگر بیمار هستید، بهتر است در خانه بمانید و تماس نزدیک با دیگران را کاهش دهید. تهویه مناسب اتاق نیز می‌تواند به کاهش مواجهه با ویروس‌های تنفسی کمک کند.
۴ . اگر در گروه پرخطر هستید، زودتر با پزشک تماس بگیرید.
داروهای ضد ویروس آنفلوآنزا برای برخی بیماران تجویز می‌شوند و بیشترین فایده را زمانی دارند که درمان در یکی دو روز اول شروع بیماری آغاز شود. با این حال، افراد پرخطر یا کسانی که بیماری شدید دارند ممکن است حتی پس از این زمان نیز از درمان ضد ویروسی سود ببرند.
۵. خودسرانه آنتی‌بیوتیک مصرف نکنید
آنفلوآنزا یک بیماری ویروسی است و آنتی‌بیوتیک مستقیماً ویروس آنفلوآنزا را از بین نمی‌برد. مصرف بی‌دلیل آنتی بیوتیک می‌تواند عوارض ایجاد کند و به مقاومت میکروبی نیز دامن بزند.
چه زمانی آنفلوآنزا خطرناک می‌شود؟
بیشتر افراد مبتلا به آنفلوآنزا بدون عارضه جدی بهبود پیدا می‌کنند، اما این بیماری در برخی افراد می‌تواند باعث پنومونی یا تشدید بیماری‌های زمینه‌ای شود.
اگر هرکدام از موارد زیر وجود داشت، مراجعه فوری برای ارزیابی پزشکی اهمیت دارد:
تنگی نفس یا دشواری در تنفس
درد یا فشار مداوم در قفسه سینه
گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
تشنج
کم‌آبی شدید یا کاهش واضح ادرار
ضعف بسیار شدید یا ناتوانی در راه رفتن
بهبود اولیه و سپس برگشت تب یا سرفه با شدت بیشتر
تشدید بیماری‌های زمینه ای
در کودکان نیز تنفس سریع یا سخت، کبودی لب‌ها و صورت، بی‌حالی شدید، تشنج، کم‌آبی و درد شدید عضلات از علائم هشدار محسوب می‌شوند.
چه کسانی بیشتر در معرض عوارض آنفلوآنزا هستند؟
آنفلوآنزا می‌تواند هر فردی را مبتلا کند، اما احتمال عوارض جدی در بعضی گروه‌ها بیشتر است.
مهم ترین گروه‌های پرخطر عبارت‌اند از:
افراد ۶۵ سال به بالا
کودکان خردسال، به ویژه زیر ۲ سال
زنان باردار
افراد مبتلا به آسم و بیماری‌های مزمن ریوی
افراد مبتلا به بیماری قلبی
افراد مبتلا به دیابت
افراد دارای نقص سیستم ایمنی
برخی افراد مبتلا به بیماری‌های عصبی یا خونی
افرادی که بیماری‌های زمینه ای آنها با عفونت تنفسی ممکن است تشدید شود
برای این افراد، پیشگیری اهمیت بیشتری دارد و در صورت ایجاد علائم آنفلوآنزا، تماس زودهنگام با پزشک می‌تواند مهم باشد.
واکسن آنفلوآنزا در ایران ۱۴۰۵
واکسن آنفلوآنزا یکی از ابزارهای مهم پیشگیری از بیماری شدید و عوارض آن است، اما واکسن به معنای محافظت صد درصدی در برابر هرگونه ابتلا نیست.
از آنجا که ویروس‌های آنفلوآنزا در طول زمان تغییر می‌کنند، ترکیب واکسن نیز به صورت دوره‌ای به‌روزرسانی می‌شود. سازمان جهانی بهداشت دو بار در سال داده‌های مربوط به ویروس‌های در گردش را بررسی و ترکیب مناسب واکسن برای فصل‌های آینده را پیشنهاد می‌کند.
در ایران، طبق اعلام‌های منتشرشده در شهریور و مهر ۱۴۰۵، حدود ۷۰۰ هزار دوز واکسن در نخستین محموله وارد کشور شد و حدود ۳۵۰ هزار دوز برای شبکه بهداشت و ۳۵۰ هزار دوز برای داروخانه‌ها در نظر گرفته شد. همچنین اعلام شده بود که محموله های دیگری نیز در راه هستند.
با توجه به هزینه واکسن برای بسیاری از خانواده‌ها، بهتر است افراد درباره ضرورت واکسیناسیون با توجه به سن، بارداری، بیماری‌های زمینه‌ای و شرایط فردی با پزشک یا مرکز بهداشت مشورت کنند.
تغذیه مناسب در زمان آنفلوآنزا؛ چه غذاهایی بخوریم؟
هنگام ابتلا به آنفلوآنزا، هدف اصلی تغذیه این نیست که یک ماده غذایی خاص ویروس را از بین ببرد. هدف، تأمین انرژی، مایعات و مواد مغذی مورد نیاز بدن در دوران بیماری است.
خبر خوب این است که برای تغذیه مناسب الزاماً نیازی به خرید مواد غذایی گران قیمت نیست.
غذاهای اقتصادی و مفید
مواد غذایی ساده و نسبتاً ارزان مانند موارد زیر می‌توانند بخشی از رژیم غذایی دوران بیماری باشند:
تخم مرغ
عدس
لوبیا و نخود
سیب زمینی
برنج
نان
ماست
شیر در صورت تحمل
سبزیجات فصل
میوه‌های در دسترس و فصل
سوپ ساده
حبوبات پخته
در دوران تب و ضعف، غذاهای سبک تر و کم چرب مانند سوپ، آش ساده، برنج، سیب زمینی، تخم مرغ و ماست ممکن است تحمل آسان تری داشته باشند.
اگر اشتها کم شده است، به جای سه وعده غذایی سنگین، می‌توان چند وعده کوچک تر در طول روز مصرف کرد.
قبل از بیماری چه بخوریم؟
پیشگیری غذایی به معنای خوردن یک غذای «تقویت کننده سیستم ایمنی» نیست. مهم‌تر از هر ماده غذایی خاص، داشتن یک رژیم نسبتاً متنوع است که پروتئین، حبوبات، سبزیجات، میوه‌ها و منابع انرژی کافی داشته باشد.
برای خانواده‌هایی که بودجه محدودی دارند، ترکیب‌هایی مانند عدس با برنج، لوبیا با نان، تخم مرغ، سیب زمینی، ماست و سبزیجات فصل می‌توانند گزینه‌های عملی تری نسبت به خرید مکمل‌های گران قیمت باشند.
بعد از بهبود چه بخوریم؟
خستگی ممکن است مدتی بعد از پایان تب و علائم اصلی نیز ادامه داشته باشد. پس از بهتر شدن، بازگشت تدریجی به رژیم غذایی معمول، مصرف پروتئین کافی، مایعات و سبزیجات و میوه‌های در دسترس می‌تواند به بازگشت بدن به شرایط معمول کمک کند.
آیا مکمل‌ها برای پیشگیری از آنفلوآنزا لازم هستند؟
در بیشتر افراد سالم، مصرف خودسرانه تعداد زیادی مکمل ضروری نیست.
ویتامین‌ها و مواد معدنی برای عملکرد طبیعی بدن و سیستم ایمنی اهمیت دارند، اما این موضوع با این ادعا که یک مکمل خاص می‌تواند جلوی آنفلوآنزا را بگیرد یا آن را درمان کند، تفاوت دارد.
اگر کمبود مشخصی مانند کمبود ویتامین D، آهن یا سایر مواد مغذی وجود داشته باشد، پزشک می‌تواند درمان مناسب را توصیه کند. اما مصرف دوزهای بالای مکمل‌ها بدون دلیل مشخص نه تنها ضروری نیست، بلکه در برخی موارد می‌تواند مشکل ساز باشد.
به‌خصوص در شرایط اقتصادی فعلی، بهتر است بودجه خانواده به جای خرید مجموعه ای از مکمل‌های تبلیغاتی، ابتدا برای غذای متنوع، پروتئین کافی، میوه و سبزیجات در دسترس و مراقبت پزشکی ضروری اختصاص پیدا کند.
برای پیشگیری از آنفلوآنزا چه کارهایی انجام دهیم؟
پیشگیری فقط به واکسن محدود نمی‌شود. چند اقدام ساده می‌تواند احتمال انتقال بیماری‌های تنفسی را کاهش دهد:
۱. دست‌ها را مرتب بشویید.
۲. هنگام بیماری در خانه بمانید و تماس نزدیک با دیگران را کاهش دهید.
۳. در محیط‌های شلوغ و بسته، به ویژه در دوره‌های افزایش بیماری‌های تنفسی، استفاده از ماسک می‌تواند یک لایه حفاظتی اضافی باشد.
۴. فضای بسته را تا حد امکان تهویه کنید.
۵. هنگام سرفه یا عطسه، دهان و بینی را بپوشانید.
۶. از تماس نزدیک با افراد بیمار، به‌خصوص افراد پرخطر، خودداری کنید.
۷. داروهای ضدویروس را فقط با نظر پزشک مصرف کنید.
۸. از مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک خودداری کنید.
تهویه بهتر، شست وشوی دست ها، کاهش تماس نزدیک و ماندن در خانه هنگام بیماری از اقدامات توصیه شده برای کاهش انتقال آنفلوآنزا هستند.
آنفلوآنزا معمولاً چند روز طول می‌کشد؟
شدت و مدت بیماری در افراد مختلف متفاوت است. بسیاری از افراد در چند روز نخست بیشترین شدت علائم را تجربه می‌کنند و سپس به تدریج بهتر می‌شوند. با این حال، خستگی و ضعف ممکن است بیشتر از سایر علائم باقی بماند.
اگر فرد بعد از یک دوره بهبود دوباره دچار تب شدید، سرفه شدید تر یا علائم جدید شود، بهتر است این وضعیت جدی گرفته شود؛ زیرا عوارضی مانند عفونت ثانویه یا پنومونی ممکن است مطرح باشد.
آیا آنفلوآنزا را می‌توان در خانه درمان کرد؟
در افراد سالمی که بیماری خفیف دارند، معمولاً استراحت، مصرف مایعات، تغذیه مناسب و کنترل علائم کافی است و بسیاری از افراد نیازی به داروی ضدویروس ندارند.
اما این موضوع برای همه یکسان نیست. افراد پرخطر، بیماران بستری، افرادی که بیماری شدید یا پیشرونده دارند و کسانی که دچار عوارض شده‌اند، ممکن است به درمان ضدویروسی نیاز داشته باشند CDC .توصیه می‌کند در این گروه‌ها درمان ضدویروسی هرچه سریع‌تر آغاز شود و برای شروع درمان در افراد واجد شرایط نباید منتظر نتیجه آزمایش ماند.
بنابراین، نسخه‌ای که برای یک فرد سالم با آنفلوآنزای خفیف مناسب است، لزوماً برای سالمند، زن باردار، کودک خردسال یا بیمار قلبی و ریوی مناسب نیست.
جمع‌بندی
آنفلوآنزا یکی از مهم‌ترین بیماری‌های تنفسی فصل سرد است که می‌تواند از یک بیماری چند روزه و نسبتاً ساده تا یک عفونت جدی با عوارضی مانند پنومونی متغیر باشد.
در ایران، با ورود به پاییز ۱۴۰۵، توجه به پیشگیری اهمیت بیشتری پیدا کرده است. واکسیناسیون برای افراد واجد شرایط، تهویه مناسب، رعایت بهداشت دست‌ها،استفاده از ماسک مناسب در مکان های شلوغ، کاهش تماس با افراد بیمار و ماندن در خانه هنگام بیماری از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه هستند.
اگر به آنفلوآنزا مبتلا شدید، استراحت، نوشیدن مایعات و تغذیه مناسب را جدی بگیرید و از مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک پرهیز کنید. برای افراد پرخطر، زمان مراجعه به پزشک اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا داروهای ضدویروس آنفلوآنزا زمانی بیشترین اثر را دارند که درمان در مراحل اولیه بیماری آغاز شود.
در نهایت، برای سالم ماندن در فصل آنفلوآنزا لازم نیست حتماً غذاها یا مکمل‌های گران قیمت خریداری کنید. خواب کافی، غذای ساده و متنوع، مایعات کافی، رعایت بهداشت و توجه به علائم هشدار، در کنار واکسیناسیون در افراد واجد شرایط، مجموعه‌ای از اقدامات عملی و قابل اجرا برای کاهش خطر بیماری هستند.